Thông tin về khả năng Iran áp dụng phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz đang làm gia tăng lo ngại về nguy cơ giá dầu leo thang, đặc biệt khi tuyến vận tải năng lượng trọng yếu này ngày càng bị kiểm soát chặt chẽ.
Trong bối cảnh đây là “nút thắt cổ chai” của thị trường dầu mỏ toàn cầu – nơi vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu mỗi ngày – bất kỳ động thái siết chặt nào cũng có thể nhanh chóng tạo áp lực lên nguồn cung và đẩy giá năng lượng tăng mạnh.
Cơ chế “trạm thu phí”
Một báo cáo mới từ Lloyd’s List Intelligence cho thấy lực lượng Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) trên thực tế đã triển khai cơ chế vận hành tương tự “trạm thu phí” tại eo biển Hormuz. Theo đó, các tàu muốn đi qua khu vực này buộc phải cung cấp đầy đủ thông tin, xin cấp mã thông hành và di chuyển trong một hành lang duy nhất dưới sự kiểm soát và hộ tống của IRGC.
Hiện tại, Iran vẫn chưa chính thức áp dụng việc thu phí – một động thái chưa từng có tiền lệ. Tuy nhiên, theo Reuters, Tehran cho biết trong khuôn khổ một thỏa thuận hòa bình dài hạn nhằm mở lại tuyến vận tải này, việc thu phí hoàn toàn có thể được cân nhắc như một biện pháp đảm bảo an ninh hàng hải.
Theo Financial Times, ông Hamid Hosseini – đại diện liên đoàn xuất khẩu năng lượng Iran – cho biết mức phí đang được xem xét có thể vào khoảng 1 USD cho mỗi thùng dầu. Với quy mô của các tàu chở dầu hiện nay, con số này tương đương tới khoảng 2 triệu USD cho mỗi chuyến, gần bằng chi phí thuê một tàu chở dầu cỡ lớn vận chuyển từ Trung Đông sang Trung Quốc trong cả hành trình năm 2025.
“Iran cần kiểm soát chặt chẽ dòng lưu thông qua eo biển để đảm bảo lệnh ngừng bắn không bị lợi dụng cho mục đích vận chuyển vũ khí”, ông Hosseini nhấn mạnh. Dù tàu thuyền vẫn có thể đi qua, nhưng quy trình kiểm soát sẽ kéo dài hơn và Iran cũng không chịu áp lực phải đẩy nhanh tiến độ.
Ở góc độ chính sách, Chủ nhiệm Ủy ban An ninh Quốc gia thuộc Quốc hội Iran tiết lộ một đề xuất đang được xem xét, theo đó phí quá cảnh eo biển Hormuz sẽ được thanh toán bằng đồng nội tệ rial. Thông tin này được đăng tải trên nền tảng X bởi Tổng lãnh sự quán Iran tại Mumbai.
Động thái trên nằm trong khuôn khổ “Kế hoạch hành động chiến lược về an ninh và phát triển bền vững eo biển Hormuz” – một chiến lược nhằm vừa siết chặt kiểm soát an ninh, vừa gia tăng đòn bẩy kinh tế của Iran tại khu vực.
Trong khi đó, trên nền tảng Truth Social, cựu Tổng thống Donald Trump đã cảnh báo Iran không nên triển khai biện pháp thu phí tại tuyến vận tải chiến lược nối Vịnh Ba Tư với các tuyến thương mại toàn cầu, đồng thời kêu gọi chấm dứt ngay nếu việc này đã được thực hiện.
Eo biển Hormuz hiện đảm nhận vai trò trung chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu. Tuy nhiên, căng thẳng leo thang khiến khu vực này gần như “đóng băng”, khi nhiều tàu chở dầu e ngại rủi ro và hạn chế di chuyển. Nếu trước đây mỗi ngày có hơn 100 tàu qua lại, thì trong tháng 3 con số này giảm xuống chỉ còn trung bình 6 tàu/ngày, và đầu tháng 4 cũng chỉ phục hồi nhẹ lên khoảng 10 tàu/ngày, theo dữ liệu từ MarineTraffic.
Trong bối cảnh nguồn cung bị gián đoạn, giá dầu thế giới đã bật tăng mạnh, từ vùng 65–73 USD/thùng trước thời điểm xung đột (28/2) lên trên 95 USD/thùng vào cuối tuần vừa qua – phản ánh rõ áp lực cung cầu và tâm lý lo ngại trên thị trường năng lượng toàn cầu.
Việc Iran kiểm soát eo biển có thể ảnh hưởng đến giá dầu theo cách nào?
Theo ông Neil Shearing – chuyên gia kinh tế trưởng của Capital Economics, mức phí khoảng 1 USD cho mỗi thùng dầu mà Iran đang cân nhắc thực tế chưa đủ lớn để tạo ra biến động mạnh đối với giá dầu toàn cầu. Nguyên nhân là bởi chi phí cận biên trong hoạt động khai thác dầu tại nhiều quốc gia vùng Vịnh Ba Tư chỉ vào khoảng 20 USD/thùng, do đó biên lợi nhuận vẫn ở mức rất cao.
“Khoản phí này không làm gia tăng đáng kể chi phí sản xuất, và các nhà khai thác vẫn duy trì được lợi nhuận lớn trên mỗi thùng dầu”, ông chia sẻ trong cuộc trao đổi với CBS News.
Tuy nhiên, vị chuyên gia này cũng cảnh báo rằng giá dầu có thể duy trì ở vùng cao trong nhiều tháng nếu Iran tiếp tục siết chặt kiểm soát eo biển Hormuz, bất kể có áp dụng phí hay không. Theo ông, rủi ro địa chính trị gia tăng sẽ khiến thị trường phải “định giá thêm” một khoản phí rủi ro vào giá dầu.
“Câu hỏi đặt ra là liệu cơ chế này có bị biến thành một ‘công cụ gây sức ép kinh tế’ trong tương lai hay không”, ông nhận định, đồng thời nhấn mạnh khả năng Iran sử dụng việc điều chỉnh phí như một đòn bẩy chiến lược với các quốc gia khác.
Ông cho rằng trong bối cảnh hiện tại, thị trường dầu mỏ sẽ luôn tồn tại một “phí rủi ro” thường trực, và đây chính là yếu tố khiến mặt bằng giá dầu có xu hướng neo cao hơn trong trung hạn.
Ở góc nhìn khác, ông Artem Abramov – đối tác cấp cao tại Rystad Energy – cho biết việc thu phí qua eo biển Hormuz còn kéo theo hệ quả dây chuyền là chi phí bảo hiểm hàng hải gia tăng. Điều này khiến tổng chi phí vận chuyển dầu tăng lên, qua đó tạo áp lực đẩy giá năng lượng.
“Sẽ cần thời gian để các chủ tàu và công ty bảo hiểm thích nghi với mô hình mới. Trong giai đoạn đó, phí vận chuyển và bảo hiểm nhiều khả năng vẫn duy trì ở mức cao, và cuối cùng người tiêu dùng sẽ là bên chịu tác động”, ông phân tích.
Trong khi đó, ông Sassan Ghahramani – CEO của SGH Macro Advisors – cho rằng yếu tố then chốt ảnh hưởng đến giá dầu không nằm ở phí quá cảnh, mà ở mức độ thiệt hại đối với hạ tầng dầu khí trong khu vực Vịnh.
“Rủi ro lớn nhất với thị trường năng lượng là tổn thất hạ tầng, chứ không phải phí vận chuyển. Đây mới là biến số có thể làm thay đổi cán cân cung – cầu toàn cầu”, ông nhấn mạnh.
Bài viết liên quan
