Thế giới đang đứng trước một bước ngoặt địa chiến lược mang tính lịch sử, khi trật tự toàn cầu quen thuộc trong nhiều thập kỷ qua dần bộc lộ những thay đổi sâu rộng. Môi trường quan hệ quốc tế và thương mại ngày càng trở nên khó dự đoán, chịu tác động mạnh từ các chính sách thuế quan cứng rắn, những điều chỉnh chính trị mang tính chiến lược và sự hình thành của các mối quan hệ kinh tế mới.
Những diễn biến này cho thấy giai đoạn ổn định tương đối của nền kinh tế toàn cầu đang đi đến hồi kết. Một trật tự mới đang dần hình thành, đặc trưng bởi mức độ cạnh tranh kinh tế ngày càng khốc liệt, các liên minh quốc tế mang tính phân mảnh hơn và dòng chảy thương mại liên tục biến động. Trong bối cảnh đó, cách các quốc gia tương tác, hợp tác và cạnh tranh trên trường quốc tế cũng đang được tái định hình một cách căn bản.
Trong bức tranh đó, các quốc gia đang phải thích nghi với một thế giới đa cực, nơi các trung tâm quyền lực truyền thống do Mỹ và Tây Âu dẫn dắt không còn giữ vai trò chi phối tuyệt đối. Những rạn nứt địa chính trị, đặc biệt trên mặt trận kinh tế, ngày càng bộc lộ rõ, buộc các nước phải cân nhắc lại cách thức thiết lập và duy trì quan hệ đối ngoại.
Thay vì phụ thuộc vào các khuôn khổ liên minh cũ, nhiều quốc gia đang tái cấu trúc quan hệ dựa trên những lợi ích thực tiễn như thương mại, an ninh và tầm ảnh hưởng chính trị. Sự dịch chuyển này không chỉ làm thay đổi cục diện của các liên minh truyền thống, mà còn tạo động lực cho sự ra đời của những liên minh mới – yếu tố sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc định hình tương lai của thương mại, an ninh và ngoại giao toàn cầu.
Vai trò của Mỹ trong làn sóng chuyển dịch địa chiến lược
Trong những năm gần đây, Mỹ ngày càng đẩy mạnh việc sử dụng thuế quan và các biện pháp trừng phạt như một công cụ trọng yếu trong chính sách đối ngoại, nhằm củng cố vị thế và bảo vệ lợi ích kinh tế quốc gia. Tổng thống Donald Trump nhiều lần nhấn mạnh thuế quan không chỉ là biện pháp kinh tế, mà còn là đòn bẩy chiến lược để tái định hình trật tự thương mại toàn cầu. Dưới thời chính quyền của ông, các công cụ này được triển khai nhằm tạo sức ép lên đối tác, buộc phải đàm phán lại các thỏa thuận thương mại và gia tăng mức độ bảo hộ cho các ngành công nghiệp trong nước.
Những phát biểu của ông Trump liên quan đến quan hệ Anh – Trung là minh chứng rõ nét cho cách sức ép kinh tế được vận dụng trong cạnh tranh địa chính trị. Trong chuyến thăm Anh, Thủ tướng Sir Keir Starmer đã trao đổi với lãnh đạo Trung Quốc về việc thúc đẩy hợp tác kinh tế song phương, bao gồm các đề xuất như miễn thị thực, giảm thuế rượu whisky và khoản đầu tư 10,9 tỷ bảng của AstraZeneca vào hoạt động khai thác tại Trung Quốc. Tuy nhiên, ông Trump cảnh báo rằng những thỏa thuận như vậy tiềm ẩn rủi ro lớn, đặc biệt trong bối cảnh Mỹ vẫn là đối tác thương mại quan trọng nhất của Anh.
Thực tế, Mỹ giữ vai trò đối tác thương mại hàng đầu của Anh, nhất là trong các lĩnh vực then chốt như tài chính, bảo hiểm và dịch vụ công nghệ. Với London, Washington không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là trụ cột địa chính trị quan trọng. Dù vậy, việc Anh tăng cường tiếp cận Trung Quốc cho thấy nhu cầu “phòng ngừa rủi ro” ngày càng rõ rệt, nhất là trong bối cảnh hậu Brexit, khi nước này đang nỗ lực tái định vị vai trò của mình trên trường quốc tế. Thủ tướng Keir Starmer cũng khẳng định Anh “có nhiều giá trị để cung cấp” cho Trung Quốc, hàm ý rằng ngoại giao kinh tế sẽ là yếu tố trung tâm trong việc định hình mối quan hệ song phương.
Xu hướng gắn kết kinh tế sâu rộng này diễn ra song song với tâm lý ngày càng bất mãn của nhiều quốc gia châu Âu trước cách tiếp cận của Washington đối với thương mại và địa chính trị toàn cầu. Quan hệ giữa EU và Trung Quốc đã có những thay đổi đáng kể, thể hiện qua mức thặng dư thương mại gia tăng và sự dịch chuyển trọng tâm sang lợi ích song phương. Tuy nhiên, căng thẳng vẫn âm ỉ, đặc biệt xoay quanh mối quan hệ ngày càng gần gũi giữa Trung Quốc và Nga, khiến lập trường và phản ứng của châu Âu đối với Bắc Kinh trở nên phức tạp và thận trọng hơn.
Quan hệ Anh – Trung: Bước xoay trục mang tính thực dụng
Nỗ lực tăng cường quan hệ với Trung Quốc của Anh cho thấy một cách tiếp cận ngày càng thực dụng trước những biến động sâu sắc của môi trường kinh tế và địa chính trị toàn cầu. Dù Mỹ vẫn là đối tác chiến lược quan trọng hàng đầu, sự trỗi dậy về ảnh hưởng kinh tế của Trung Quốc cùng với xu hướng dịch chuyển của thương mại quốc tế đang khiến châu Á trở thành một điểm đến hợp tác ngày càng hấp dẫn. Việc London điều chỉnh trọng tâm sang Bắc Kinh phản ánh một phần quá trình tái cấu trúc rộng hơn, khi nhiều quốc gia tìm kiếm đối tác vượt ra ngoài các khuôn khổ truyền thống nhằm nâng cao khả năng chống chịu và đa dạng hóa nền kinh tế.
Trong chuyến thăm của Thủ tướng Anh, hàng loạt thỏa thuận đáng chú ý đã được ký kết, tập trung vào việc cải thiện hiệu quả thương mại và mở rộng hợp tác song phương trên nhiều lĩnh vực, từ phòng chống tội phạm có tổ chức đến kiểm soát nhập cư trái phép. Bên cạnh đó, mối quan hệ đối tác này được kỳ vọng sẽ mở ra các cơ hội đầu tư mang tính dài hạn, tiêu biểu là thỏa thuận hợp tác với AstraZeneca, qua đó nhấn mạnh vai trò của ngoại giao kinh tế trong chiến lược phát triển của Anh trong giai đoạn mới.
Hiệp định thương mại tự do EU – Ấn Độ: Sự hình thành của một liên minh chiến lược mới
Hiệp định thương mại tự do vừa được ký kết giữa EU và Ấn Độ là một minh chứng rõ nét cho sự dịch chuyển mạnh mẽ của cục diện địa chính trị toàn cầu. Thỏa thuận này, được ví như “mẹ của mọi thỏa thuận”, được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt lớn trong dòng chảy thương mại giữa hai khu vực kinh tế trọng điểm là châu Âu và châu Á. Theo nội dung hiệp định, nhiều mặt hàng công nghiệp chủ lực như sắt, thép, nhựa, hóa chất và dược phẩm sẽ được xóa bỏ hoặc cắt giảm sâu thuế quan, qua đó mở ra một thị trường quy mô lớn cho các doanh nghiệp châu Âu.
Tầm quan trọng của thỏa thuận EU – Ấn Độ càng trở nên nổi bật trong bối cảnh tranh chấp thương mại với Mỹ ngày càng gia tăng và căng thẳng thuế quan kéo dài. Ấn Độ, vốn được xem là thị trường tương đối khép kín đối với hàng hóa phương Tây, đang từng bước mở cửa cho châu Âu theo cách có thể làm thay đổi đáng kể cán cân thương mại. Dự báo cho thấy, xuất khẩu của EU sang Ấn Độ có thể tăng gấp đôi vào năm 2032, giúp các doanh nghiệp châu Âu tiết kiệm khoảng 4 tỷ euro chi phí thuế. Bên cạnh đó, việc New Delhi dần hạ thuế đối với các sản phẩm như rượu vang, dầu ô liu và thực phẩm chế biến cũng sẽ tạo thêm dư địa tăng trưởng cho xuất khẩu châu Âu.
Ở góc nhìn rộng hơn, việc châu Âu và Anh đồng thời thúc đẩy quan hệ kinh tế với cả Trung Quốc và Ấn Độ phản ánh một bước xoay trục chiến lược nhằm giảm mức độ phụ thuộc vào các thị trường phương Tây truyền thống, đặc biệt là Mỹ, đồng thời mở rộng hiện diện kinh tế tại châu Á. Đây được xem là phản ứng trực tiếp trước xu hướng bảo hộ ngày càng rõ rệt của Mỹ và sự hình thành của trục Trung Quốc – Nga, qua đó giúp châu Âu xây dựng một mạng lưới đối tác kinh tế đa dạng hơn và gia tăng ảnh hưởng trên bình diện toàn cầu.
Liệu châu Á có thể trở thành đối tác chiến lược mới của EU?
Theo Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, mối quan hệ giữa EU và Trung Quốc đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng. Dù hai bên vẫn duy trì hợp tác kinh tế, EU ngày càng chịu áp lực từ tình trạng mất cân đối thương mại nghiêm trọng, đặc biệt là mức thâm hụt lớn với Trung Quốc, vốn ảnh hưởng không nhỏ đến sự ổn định kinh tế của khối. Song song đó, quan hệ ngày càng khăng khít giữa Bắc Kinh và Moscow cũng tạo thêm lớp “bóng mờ” địa chính trị, buộc châu Âu phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích kinh tế và những quan ngại chiến lược.
Ở chiều ngược lại, Trung Quốc vẫn giữ vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng của châu Âu, nhất là với các nguyên liệu đầu vào quan trọng, công nghệ và vật liệu đất hiếm. Điều này đặt EU vào thế phải dung hòa giữa rủi ro địa chính trị và nhu cầu hợp tác kinh tế thực tế. Thông điệp của bà von der Leyen về việc tìm kiếm “những giải pháp cụ thể” cho thấy Brussels vẫn ưu tiên một mối quan hệ đối tác ổn định, thay vì đối đầu toàn diện.
Trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu đang tái định hình, câu hỏi đặt ra là liệu châu Á có thể vươn lên trở thành đối tác chiến lược mới của EU hay không. Đây không phải là bài toán có lời giải đơn giản, song ngày càng có nhiều dấu hiệu cho thấy châu Á đang giữ vị trí trung tâm hơn trong chiến lược dài hạn của châu Âu.
Trước hết, không thể bỏ qua vai trò ngày càng lớn của Trung Quốc và Ấn Độ trong nền kinh tế thế giới. Trung Quốc hiện là nền kinh tế lớn thứ hai toàn cầu, trong khi thị trường Ấn Độ tiếp tục mở rộng mạnh mẽ. Cả hai mang đến cho EU những dư địa hợp tác mới về thương mại, đầu tư và chuyển giao công nghệ. Sáng kiến “Vành đai và Con đường” cùng việc Trung Quốc tham gia sâu hơn vào các dự án hạ tầng tại châu Âu đã mở ra một kênh hợp tác kinh tế đáng kể. Tương tự, các chương trình công nghiệp hóa đầy tham vọng của Ấn Độ đang tạo sức hút lớn đối với doanh nghiệp châu Âu muốn mở rộng hiện diện tại châu Á.
Tuy nhiên, cơ hội luôn đi kèm thách thức. Quan hệ EU – Trung tiếp tục chịu sức ép từ thâm hụt thương mại, các vấn đề liên quan đến nhân quyền và mối quan hệ chiến lược giữa Trung Quốc và Nga. Bài toán cân bằng giữa hợp tác kinh tế và xử lý các rủi ro địa chính trị đã và đang là thách thức dai dẳng đối với EU. Bên cạnh đó, sự hiện diện ngày càng sâu của Trung Quốc tại châu Âu, đặc biệt ở Đông Âu và trong các hạ tầng trọng yếu, cũng làm dấy lên lo ngại về chủ quyền quốc gia cũng như sự gắn kết nội khối.
Với Ấn Độ, dù được đánh giá là thị trường giàu tiềm năng cho hàng hóa châu Âu, tiến trình đàm phán thương mại song phương vẫn gặp nhiều trở ngại. Các vấn đề liên quan đến nông nghiệp và thuế quan, nhất là với những mặt hàng nhạy cảm như thịt bò, đường hay gia cầm, khiến việc đạt được đồng thuận không hề dễ dàng. Trong khi New Delhi tìm cách cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng và chính sách bảo hộ nội địa, EU cũng phải điều chỉnh chiến lược tiếp cận để không làm ảnh hưởng đến các mối quan hệ chiến lược khác.
Tổng thể lại, châu Á – với trọng tâm là Trung Quốc và Ấn Độ – sở hữu tiềm năng lớn để trở thành đối tác chiến lược mới của EU. Tuy vậy, con đường phía trước vẫn đan xen nhiều thách thức, từ chính trị, kinh tế cho đến an ninh. Trong dài hạn, quan hệ giữa EU và châu Á nhiều khả năng sẽ tiếp tục phát triển, được thúc đẩy bởi sự giao thoa giữa cơ hội tăng trưởng kinh tế và những tính toán địa chính trị ngày càng phức tạp.
Bài viết liên quan
